Werner Herzogs «Om å gå i frost. München – Paris, 23.11 til 14.12 1974» («Vom Gehen im Eis. München – Paris 13.11 bis 14.12 1974») er oversatt til nynorsk ved Gunstein Bakke og utgitt på Slow Fire Press. Boken teller 128 sider.
*
I november 1974 fekk den då 32 år gamle filmregissøren Werner Herzog vite at filmhistorikaren Lotte Eisner var alvorleg sjuk i Paris. Dei neste tre vekene gjekk han, på beina, i skor han nett hadde kjøpt og ikkje heilt lite på, for å vitje henne. Eller, for å gjere henne frisk. Ho får ikkje døy, ikkje enno. Etter knappe fire år fann han fram notatboka han hadde skrive i langs vegen, las ho og fann at han ville gje ho ut. Meir enn førti år etter det att kom boka, Om å gå i frost, endeleg på norsk no i slutten av februar.
Forlaget som står for dette er Slow Fire Press. Det er Gunstein Bakke som har omsett frå tysk, og forleggar David Aasen har omsett Mikaela Blomqvists etterord frå ei fem år gamal svensk utgåve. Dei 128 hefta sidene inneheld i tillegg til det nemnde eit kort føreord av Werner Herzog sjølv, nokre forklarande noter (som diverre er utan tilvising i teksten) og talen han heldt til Eisner då ho mottok Helmut Käutner-prisen.
Først litt om den fysiske prestasjonen: Det er om lag 770 kilometer frå München til Paris, delt på dei 22 dagane frå 23. november til 14. desember blir det om lag 35 kilometer om dagen. 6 kilometer i timen er eit godt driv til fots, så ein gjennomsnittleg dagsetappe tek om lag ein arbeidsdag. Ikkje alle som har tilbakelagt dagsmarsjar på rundt 40 km (Herzog har sannsynlegvis gått 60 km somme av dagane), sjølv på sommarføre, hadde klart 40 til dagen etter.
Og så er det årstida og veret: det er påfallande kor ofte Herzog omtalar landskapet han går gjennom som grått, trist, stussleg, audt og dødt. Det er kanskje ikkje så rart at eit jordbruks- og industrilandskap ein kald og grå vinter kan verke tyngande på sinnet til ein som allereie er uroleg for helsa til ein ven.
Han har også gått i eit til dels forferdeleg uvêr, det har vore regn, snø, hagl og lyn og tordenvêr som heilt sikkert har sinka han, men også gjort han våt og kald i tillegg til sårbeint og stiv i alle lemmer. Etter ei stund blei han nesten som venta litt døgnvill, han la i veg på ein laurdag og alt på den første onsdagen måtte han kjøpe ei avis for å forvisse seg om kva dag det var.
Alt dette, sjukdomen til venen og vanskane han har pålagt seg sjølv ved å gå, fører naturleg nok til ein del indre kampar. Å gå åleine så lenge har òg late han utforske einsemdas mange andlet. På mange måtar gjekk han av redsle for å måtte vere åleine i verda, og på mange andre måtar var han det heile tida medan han gjekk.
Det er nok av døme på at han gøymde seg frå folk (ikkje berre fordi han ikkje ville bli sett medan han braut seg inn i sommarhus for å sove under tak) og blei usikker på om han framleis høyrde til menneskeslekta. «Eg er så gjennomvåt at eg vel å gå over den sørpete engmarka for å unngå folk og sleppe å sjå dei i andletet. Landsbyane gjer meg brydd.» (s. 43-44, laurdag 30. november) Seinare same dagen blei han avvist i eit vertshus, men fekk heldigvis oppleve menneskeleg samkvem i og med at han fekk overnatte privat hos to kvinner.
«Kvifor gjekk han?» er i grunnen to spørsmål med meir enn eitt svar kvar. Det eine, «Kvifor reiste han?» har nok det enklaste svaret: Fordi han ville vitje ein sjuk ven og hjelpe til med å gjere henne frisk. Eller meir dramatisk: fordi han fekk ein fortvilande beskjed og fann at han plent måtte sleppe alt han hadde i hendene for å bistå ein ven i naud. Det andre, «kvifor gjekk han til fots?» kan vi tenkje oss fleire svar på, ikkje alle står i reisedagboka hans.
Dei svara som faktisk står der står både i føreordet frå 1979, dagboksnotata frå 1974 og i festtalen frå 1982: Han ville binde lagnaden, ved å gå ville han avverje Lotte Eisners for tidlege død. Det kjem fram i festtalen at grunnane til dette ikkje var heilt frie for egoisme. Både han og kollegane hans i den famlande (vest-)tyske filmen såg på henne som ein morsfigur og støttespelar, ei bindelekkje til den tyske filmen frå før andre verdskrigen. Den tyske filmen var ikkje mogen nok til å stå på eigne bein utan at ho heldt den oppe, og difor passa det veldig dårleg at ho skulle døy.
Her høver det å skyte inn ein slags spoiler: Lotte Eisner overlevde denne gongen. Ho levde frå 1896 til 1983, og det er ingen grunn til å tru at Werner Herzog overdreiv kor viktig ho har vore for filmen i både Tyskland og verda. I hyllingstalen bak i boka viser Herzog til den lange marsjen han gjennomførte for å halde henne i live og føyer til at no som Tyskland endeleg hadde fått ein sjølvstendig filmkultur kan han løyse henne frå forpliktinga til å leve vidare.
Men tilbake til spørsmålet: Kvifor gå på sine eigne bein framfor å fly (som ville teke halvannan time), ta tog eller bil? Eg ser for meg ein telefon som har gjort vår mann så fortvila at han ikkje har visst kor han skal gjere av seg og kva han skal ta seg til. Å gå er løysinga på båe desse problema. Mikaela Blomqvist seier i etterordet at om han ikkje hadde gått med ein gong, hadde turen neppe blitt noko av, og det er det lett å seie seg samd i. Problemet som trong løysing var «kor skal eg gjere av meg?» ikkje «korleis kan eg best førebu meg på ein tre veker lang marsj?», og då heldt det å vurdere skorne som greie nok, pakke kart, kompass og ein liten skipssekk og legge i veg.
Den lange vandringa gjorde at det ville blitt vanskeleg å nå han med det frykta dødsbodet, og kva skulle han gjort i Paris anna enn å vere avmektig? Då er det betre å samstundes vere på veg og ute av vegen ei stund.
Etter tre veker langs vegen er det ikkje til å undrast over at spørsmålet endrar seg; «kvifor går eg framleis?» blir aktuelt ved eit par høve. Han fekk haik i sånn 40 km, og eit stykke utanfor Paris vurderte han å få skyss dei siste mila, men han valde å «smake meiningsløysa, om det er det det er, til botnar» (side 96). Ein kan kanskje seie at gåinga blir sin eigen grunn, når ein først er kommen i gang ønsker ein å avslutte på rett måte.
Werner Herzog ville overvinne Lotte Eisners sjukdom, men òg seg sjølv. Skal ein tru dei få biografiske detaljane i etterordet har han forresten gått lange marsjar frå han var tidleg i tenåra, og ikkje minst skal han ha sagt om sitt eige livsverk at «alle filmane mine har eg laga til fots». Det er nok å ha sett eit lite utval av filmane hans for å skjønne at tilsynelatande meiningslause strabasar ikkje er fjernt frå tankeverda hans.
Strabasane er nemleg berre tilsynelatande meiningslause. Så klart har ikkje oppofringa, marsjen, reelt sett gjort Lotte Eisner frisk, men litt på same måte som å skrive er ein måte å tenkje på, er dei refleksjonane ein kan gjere seg til fots godt råstoff for tanken og skrifta og filmane. Om å gå i frost utgjer fotefara til Werner Herzog mellom München og Paris, og alle som kjenner han frå anten filmar eller memes lyt følgje dei på papiret.